ćwiczenia

brak

Cele dydaktyczne

Celem dydaktycznym zajęć jest rozwijanie umiejętności krytycznego i interdyscyplinarnego rozumienia współczesnego miasta jako złożonego zjawiska społecznego, przestrzennego, kulturowego, ekonomicznego i politycznego. Zajęcia służą poznaniu najważniejszych pojęć i perspektyw teoretycznych wykorzystywanych w badaniach miejskich oraz rozwijaniu umiejętności odnoszenia ich do konkretnych przestrzeni, procesów i praktyk życia codziennego. Szczególny nacisk położony jest na łączenie refleksji teoretycznej z bezpośrednią obserwacją miasta oraz wykorzystanie wiedzy o mieście w praktykach badawczych, artystycznych i kuratorskich. Sposób dostępu do źródeł wskazany jest w spisie literatury.

Opis przedmiotu i organizacja zajęć

Zajęcia łączą pracę z tekstami teoretycznymi, dyskusję oraz terenową analizę konkretnych przestrzeni miejskich, umożliwiając konfrontowanie poznawanych koncepcji z bezpośrednim doświadczeniem współczesnego miasta. Każde spotkanie ma charakter konwersatoryjno-terenowy, łączy refleksję teoretyczną z bezpośrednim doświadczeniem przestrzeni miejskiej i poświęcone jest wybranemu problemowi lub perspektywie badania miasta. Składa się z nast,ępujących elementów:

1. Część teoretyczna. Zajęcia (od drugich do przedostatnich) rozpoczyna referat przygotowany przez 2-4-osobowy zespół na podstawie wskazanej literatury. Pozostałe osoby nie są zobowiązane do wcześniejszej lektury – zadaniem referujących jest przedstawienie najważniejszych pojęć, tez i argumentów tekstu. Dla każdego spotkania wskazany jest także tekst obowiązkowy dla wszystkich osób uczestniczących, wprowadzający w podstawowe pojęcia i problematykę danego tematu. Krótka dyskusja służąca uporządkowaniu najważniejszych pojęć, tez i perspektyw interpretacyjnych.

2. Część empiryczna. Udajemy się do wybranego miejsca w przestrzeni miasta (oddalonego maksymalnie 15 minut spacerem od siedziby ASP), gdzie poznane koncepcje wykorzystywane są do obserwacji i interpretacji konkretnych zjawisk i praktyk miejskich.

3. Część analityczno-interpretacyjna. Po powrocie do sali obserwacje terenowe są wspólnie omawiane i konfrontowane z przedstawioną wcześniej teorią, a dyskusja służy również krytycznej ocenie jej możliwości i ograniczeń.

Zajęcia realizowane są w modułach dłuższych niż standardowa jednostka zajęciowa, co wynika z ich konwersatoryjno-terenowego charakteru i konieczności połączenia w ramach jednego spotkania części teoretycznej, wyjścia w przestrzeń miasta oraz podsumowującej dyskusji. Łączny wymiar zajęć pozostaje zgodny z liczbą godzin przewidzianą w programie studiów.

Treści programowe – harmonogram zajęć

1. 8.10.2026 – Obserwowanie miasta. Człowiek w przestrzeni

Wprowadzenie do kursu i obserwacji miasta jako metody badawczej. Relacje między fizyczną organizacją przestrzeni a sposobami, w jakie ludzie chodzą, zatrzymują się, siedzą, spotykają i korzystają z miasta. Omówienie organizacji zajęć, referatów i zasad pracy terenowej.

Zajęcia prezentujące koncepcję przedmiotu, na podstawie koncepcji Jana Gehla oraz Edwarda T. Halla oraz fragmentu filmu poświęconego obserwacji zachowań ludzi w przestrzeni miejskiej.

Teren: najbliższe otoczenie ASP.

Pytania prowadzące: Co ludzie faktycznie robią w tej przestrzeni? Co sprzyja zatrzymywaniu się i przebywaniu, a co temu przeszkadza? Co możemy wywnioskować o przestrzeni na podstawie obserwacji zachowań jej użytkowników?

2. 15.10.2026 – Współczesne miasto jako zjawisko społeczne

Miasto jako przestrzeń fizyczna i społeczna. Podstawowe sposoby socjologicznego rozumienia miasta oraz relacje między jego materialną formą, funkcjami i życiem społecznym.

Tekst obowiązkowy dla wszystkich:
Andrzej Majer, Miasto według socjologii. Wybrane tematy, rozdz. „Jak pojmować miasto”, s. 32–38,

Tekst dodatkowy dla grupy przygotowującej referat:
Bohdan Jałowiecki, Społeczne wytwarzanie przestrzeni, Scholar, Warszawa 2010, „Elementy schematu wyjaśniającego społeczne wytwarzanie przestrzeni”, s. 37–49.Teren: Dobra–Lipowa–Browarna.

Pytania prowadzące: Jakie różne sposoby użytkowania miasta nakładają się na siebie na tym obszarze? Co przestrzeń mówi o jej funkcjach i użytkownikach? Jak obserwowane zjawiska można wyjaśnić za pomocą poznanych koncepcji?

3. 22.10.2026 – Miejsce i społeczne wytwarzanie przestrzeni

Przestrzeń jako efekt działań społecznych oraz miejsce jako przestrzeń posiadająca znaczenie dla swoich użytkowników. Relacje między materialną formą miejsca, praktykami społecznymi, doświadczeniem i przywiązaniem do miejsca.

Tekst obowiązkowy dla wszystkich:
Bohdan Jałowiecki, Społeczne wytwarzanie przestrzeni, „Elementy schematu wyjaśniającego społeczne wytwarzanie przestrzeni”, s. 37–49. 

Tekst dodatkowy dla grupy przygotowującej referat:

Maria Lewicka, Psychologia miejsca, Scholar, Warszawa 2012, rozdz. 4 „Związki z miejscem i ich konsekwencje psychologiczne”, s. 313–328.
Teren: Solec–Ludna.

Pytania prowadzące: Co sprawia, że przestrzeń staje się miejscem? Jakie ślady różnych użytkowników można w niej odnaleźć? Kto i w jaki sposób „wytwarza” tę przestrzeń?

4. 29.10.2026 – Przestrzeń publiczna i życie społeczne

Społeczne funkcje przestrzeni publicznej oraz relacje między jej organizacją a sposobami użytkowania, aktywnościami i współobecnością różnych grup.

Tekst obowiązkowy dla wszystkich:
Krzysztof Bierwiaczonek, „Miejskie przestrzenie publiczne i ich społeczne znaczenia – próba systematyzacji”, Przegląd Socjologiczny 2018, nr 67(1), s. 25–48

Tekst dodatkowy dla grupy przygotowującej referat:
Tomasz Jeleński, Wojciech Kosiński, Jak przetworzyć miejsce. Podręcznik kreowania udanych przestrzeni publicznych, 2009, „Co czyni Miejsce znakomitym?” oraz „Dlaczego wiele przestrzeni publicznych się nie udaje?”, s. 24–37.Teren: Bulwary Wiślane.

Pytania prowadzące: Kto korzysta z tej przestrzeni i w jaki sposób? Co sprzyja przebywaniu i kontaktom między ludźmi? Czy różne grupy mają podobne możliwości korzystania z tego miejsca?

5. 5.11.2026 – Miejsce i nie-miejsce

Miejsce jako przestrzeń znacząca i oswojona oraz nie-miejsce jako przestrzeń tranzytu, anonimowości i standaryzacji. Możliwość współistnienia cech miejsca i nie-miejsca w tej samej przestrzeni.

Tekst obowiązkowy dla wszystkich:
Krzysztof Bierwiaczonek, Społeczne znaczenie miejskich przestrzeni publicznych, rozdz. „Miejsce a przestrzeń publiczna”, s. 175–196.

Tekst dodatkowy dla grupy przygotowującej referat:

Małgorzata Dymnicka, „Od miejsca do nie-miejsca”, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica 36/2011.

Teren: stacja metra Centrum Nauki Kopernik i jej otoczenie.

Pytania prowadzące: Jakie cechy miejsca i nie-miejsca można tutaj odnaleźć? Czy użytkownicy wyłącznie przemieszczają się przez tę przestrzeń, czy również ją oswajają? Co powoduje, że przestrzeń tranzytowa zaczyna funkcjonować jako miejsce?

6. 12.11.2026 – Prawo do miasta

Prawo do korzystania z miasta i uczestniczenia w jego wytwarzaniu. Miasto jako przestrzeń ścierania się interesów różnych aktorów oraz możliwości wpływania na jego przekształcenia.

Tekst obowiązkowy dla wszystkich:
Henri Lefebvre, „Prawo do miasta”, Praktyka Teoretyczna 2012, nr 5, s. 183–197

Tekst dodatkowy dla grupy przygotowującej referat:
Lech Mergler, Kacper Pobłocki, Maciej Wudarski, Anty-Bezradnik przestrzenny. Prawo do miasta w działaniu, 2013, rozdz. „Demokracja miejska”, s. 16–42

Teren: okolice Nowego Światu i ul. Kopernika.

Pytania prowadzące: Czyje potrzeby i interesy są widoczne w organizacji tej przestrzeni? Kto może z niej swobodnie korzystać, a kto napotyka bariery? Kto może wpływać na sposób jej funkcjonowania?

7. 19.11.2026 – Ulica, mobilność i podział przestrzeni

Ulica jako ograniczony zasób przestrzenny dzielony między różne sposoby przemieszczania się i różne grupy użytkowników. Relacje między mobilnością, bezpieczeństwem, dostępnością i jakością przestrzeni publicznej.

Tekst obowiązkowy dla wszystkich:
Lech Mergler, Kacper Pobłocki, Maciej Wudarski, Anty-Bezradnik przestrzenny. Prawo do miasta w działaniu, „Problemy z przestrzenią”, s. 104–116, ze szczególnym uwzględnieniem części „Komunikacja”.

Tekst dodatkowy dla grupy przygotowującej referat:

Janette Sadik-Khan, Seth Solomonow, Walka o ulice. Jak odzyskać miasto dla ludzi, Wysoki Zamek, Kraków 2017.

Teren: Most Poniatowskiego / al. 3 Maja.

Pytania prowadzące: Jak przestrzeń została podzielona między różne sposoby przemieszczania się? Kto otrzymał najwięcej przestrzeni i najlepsze warunki? Jak zmieniłaby się ulica przy innej hierarchii potrzeb?

8. 26.11.2026 – Rewitalizacja i gentryfikacja

Rewitalizacja jako proces przestrzenny i społeczny oraz jej odróżnienie od remontu i modernizacji. Gentryfikacja, wzrost atrakcyjności przestrzeni, zmiana funkcji i struktury użytkowników oraz ryzyko wypierania.

Tekst obowiązkowy dla wszystkich:
Jerzy J. Parysek, „Rewitalizacja miast w Polsce: wczoraj, dziś i być może jutro”, Studia Miejskie 17/2015, s. 9–25.

Tekst dodatkowy dla grupy przygotowującej referat:

Łukasz Drozda, „Pułapka gentryfikacji? Związki «uszlachetniania» przestrzeni z programami rewitalizacji polskich miast”, Studia Regionalne i Lokalne 2017, nr 4(70), s. 5–22.

Teren: Elektrownia Powiśle–Zajęcza–Dobra.

Pytania prowadzące: Co zmieniło się tutaj fizycznie, funkcjonalnie i społecznie? Dla kogo jest dzisiejsza przestrzeń Powiśla? Gdzie przebiega granica między poprawą jakości przestrzeni a procesem gentryfikacji?

9. 3.12.2026 – Sztuka w przestrzeni publicznej

Relacje między sztuką, miejscem i sferą publiczną. Różnica między dziełem umieszczonym w przestrzeni publicznej a działaniem artystycznym odnoszącym się do miejsca, jego użytkowników i społecznego kontekstu.

Tekst obowiązkowy dla wszystkich:
Marek Krajewski, „Co to jest sztuka publiczna?”, Kultura i Społeczeństwo 2005, nr 1, s. 57–78.

Tekst dodatkowy dla grupy przygotowującej referat:

Ryczek J., Współistnienia. Sztuka i przestrzeń, część „Przestrzeń miejska – przestrzenią wspólną – odpowiedzialność w działaniach artystycznych”, Wydawnictwo Uniwersytetu Artystycznego im. Magdaleny Abakanowicz w Poznaniu

Teren: Skwer Kahla / Otwarta Galeria Plakatu → Bulwary Wiślane → okolice Syrenki i znajdujące się tam obiekty sztuki publicznej.

Pytania prowadzące: Jak przestrzeń zmienia znaczenie znajdującego się w niej dzieła? Kto staje się jego odbiorcą? Kiedy obiekt znajdujący się poza instytucją sztuki staje się rzeczywiście sztuką publiczną?

10. 10.12.2026 – Projektowanie dobrego miejsca

Synteza narzędzi poznanych podczas semestru. Diagnoza konkretnej przestrzeni z uwzględnieniem jej organizacji, sposobów użytkowania, znaczeń społecznych, dostępności i potrzeb różnych grup oraz sformułowanie propozycji zmiany.

Tekst obowiązkowy i podstawa referatu:
Tomasz Jeleński, Wojciech Kosiński, Jak przetworzyć miejsce. Podręcznik kreowania udanych przestrzeni publicznych, część poświęcona ewaluacji przestrzeni publicznych, s. 86–101.Teren:Tamka / skarpa warszawska.

Pytania prowadzące: Co w tym miejscu działa dobrze, a co nie – i dla kogo? Jakie zachowania przestrzeń umożliwia lub utrudnia? Jaka jedna realistyczna zmiana mogłaby poprawić jego funkcjonowanie?

11. 17.12.2026 – Kolokwium końcowe

Synteza pojęć, koncepcji i problemów analizowanych podczas semestru. Kolokwium sprawdza znajomość podstawowych kategorii omawianych podczas kursu, a przede wszystkim umiejętność wykorzystania ich do analizy i interpretacji konkretnych zjawisk zachodzących we współczesnym mieście. Kolokwium obejmuje zagadnienia omawiane podczas zajęć, teksty obowiązkowe oraz wnioski wynikające z badań terenowych.

Podstawą oceny jest kolokwium końcowe przeprowadzane podczas ostatnich zajęć, sprawdzające znajomość podstawowych pojęć i koncepcji omawianych podczas kursu oraz umiejętność wykorzystania ich do analizy i interpretacji zjawisk zachodzących we współczesnym mieście. Warunkiem dopuszczenia do kolokwium jest przygotowanie i zaliczenie zespołowego referatu na podstawie wskazanej literatury pogłębionej.

Przygotowanie i zaliczenie zespołowego referatu oraz uzyskanie pozytywnej oceny z kolokwium końcowego. Wymagany jest również regularny udział w zajęciach, obejmujących część teoretyczną, terenową i analityczno-interpretacyjną.

Literatura obowiązkowa – teksty dla wszystkich
Hall E.T., Ukryty wymiar, PIW, Warszawa 2001.
Gehl J., Życie między budynkami. Użytkowanie przestrzeni publicznych, Wydawnictwo RAM, Kraków 2009.
Majer A., Miasto według socjologii. Wybrane tematy, rozdz. „Jak pojmować miasto”, s. 32–38.
https://www.press.uni.lodz.pl/index.php/wul/pl/catalog/view/329/1445/664 
Jałowiecki B., Społeczne wytwarzanie przestrzeni, Scholar, Warszawa 2010, „Elementy schematu wyjaśniającego społeczne wytwarzanie przestrzeni”, s. 37–49.
https://www.euroreg.uw.edu.pl/dane/web_euroreg_publications_files/338/b_jalowiecki_spoleczne_wytwarzanie.pdf 
Bierwiaczonek K., „Miejskie przestrzenie publiczne i ich społeczne znaczenia – próba systematyzacji”, Przegląd Socjologiczny 2018, nr 67(1), s. 25–48.
https://www.researchgate.net/publication/330688172_Miejskie_przestrzenie_publiczne_i_ich_spoleczne_znaczenia_-_proba_systematyzacji 
Bierwiaczonek K., Społeczne znaczenie miejskich przestrzeni publicznych, rozdz. „Miejsce a przestrzeń publiczna”, s. 175–196.
https://sbc.org.pl/Content/390384/spoleczne_znaczenie_miejskich_przestrzeni.pdf 
Lefebvre H., „Prawo do miasta”, Praktyka Teoretyczna 2012, nr 5, s. 183–197.
https://pressto.amu.edu.pl/index.php/prt/article/view/2774 
Mergler L., Pobłocki K., Wudarski M., Anty-Bezradnik przestrzenny. Prawo do miasta w działaniu, 2013, „Problemy z przestrzenią”, s. 104–116.
https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/6292553b-899a-4e12-b344-b5d0a2cf6f01/download 
Parysek J.J., „Rewitalizacja miast w Polsce: wczoraj, dziś i być może jutro”, Studia Miejskie 2015, t. 17, s. 9–25.
https://czasopisma.uni.opole.pl/index.php/sm/article/view/2488/1991 
Krajewski M., „Co to jest sztuka publiczna?”, Kultura i Społeczeństwo 2005, nr 1, s. 57–77.
https://czasopisma.isppan.waw.pl/kis/article/download/2503/1936/5735 
Jeleński T., Kosiński W., Jak przetworzyć miejsce. Podręcznik kreowania udanych przestrzeni publicznych, część poświęcona ewaluacji przestrzeni publicznych, s. 86–101.
https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/25800/file/suwFiles/T.Jelenski%2C%20W.Kosinski%2C%20PPS%20%282009%29%20Jak%20przetworzyc%20miejsce.%20Podr%C4%99cznik%20kreowania%20udanych%20przestrzeni%20publicznych.pdf

Literatura obowiązkowa – teksty dla grup przygotowujących referaty
Jałowiecki B., Społeczne wytwarzanie przestrzeni, Scholar, Warszawa 2010, „Elementy schematu wyjaśniającego społeczne wytwarzanie przestrzeni”, s. 37–49.
https://www.euroreg.uw.edu.pl/dane/web_euroreg_publications_files/338/b_jalowiecki_spoleczne_wytwarzanie.pdf 
Lewicka M., Psychologia miejsca, Scholar, Warszawa 2012, rozdz. 4 „Związki z miejscem i ich konsekwencje psychologiczne”, s. 313–328. Tekst udostępniany przez prowadzącą.
Jeleński T., Kosiński W., Jak przetworzyć miejsce. Podręcznik kreowania udanych przestrzeni publicznych, „Co czyni Miejsce znakomitym?” oraz „Dlaczego wiele przestrzeni publicznych się nie udaje?”, s. 24–37.
https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/25800/file/suwFiles/T.Jelenski%2C%20W.Kosinski%2C%20PPS%20%282009%29%20Jak%20przetworzyc%20miejsce.%20Podr%C4%99cznik%20kreowania%20udanych%20przestrzeni%20publicznych.pdf 
Dymnicka M., „Od miejsca do nie-miejsca”, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica 2011, nr 36.
https://czasopisma.uni.lodz.pl/sociologica/article/view/27976/27480 
Mergler L., Pobłocki K., Wudarski M., Anty-Bezradnik przestrzenny. Prawo do miasta w działaniu, 2013, rozdz. „Demokracja miejska”, s. 16–42.
https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/6292553b-899a-4e12-b344-b5d0a2cf6f01/download 
Sadik-Khan J., Solomonow S., Walka o ulice. Jak odzyskać miasto dla ludzi, Wysoki Zamek, Kraków 2017. Tekst udostępniany przez prowadzącą.
Drozda Ł., „Pułapka gentryfikacji? Związki «uszlachetniania» przestrzeni z programami rewitalizacji polskich miast”, Studia Regionalne i Lokalne 2017, nr 4(70), s. 5–22.
https://open.icm.edu.pl/server/api/core/bitstreams/603ab329-e90c-4324-9527-c70c9264c0fc/content 
Ryczek J., Współistnienia. Sztuka i przestrzeń, część „Przestrzeń miejska – przestrzenią wspólną – odpowiedzialność w działaniach artystycznych”.
https://uap.edu.pl/wp-content/uploads/2021/12/Justyna_Ryczek-Wspolistnienia_Sztuka-i-przestrzen.pdf 

Bierwiaczonek K., „Miejsca i nie-miejsca w perspektywie badań nad przestrzeniami publicznymi polskich miast”, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica 2017, nr 64. https://czasopisma.uni.lodz.pl/sociologica/article/view/3349 
Florida R., Narodziny klasy kreatywnej, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2010. Tekst udostępniany przez prowadzącą.